Trong những năm gần đây, bệnh PDD ở tôm đang trở thành mối lo ngại tại nhiều vùng nuôi tôm thâm canh và siêu thâm canh. Bệnh có tốc độ lây lan nhanh, gây chết hàng loạt chỉ trong thời gian ngắn, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và hiệu quả kinh tế của người nuôi. Việc hiểu rõ nguyên nhân gây bệnh PDD ở tôm, cơ chế phát sinh và các biện pháp phòng ngừa sẽ giúp người nuôi chủ động hơn trong công tác quản lý ao nuôi và giảm thiểu rủi ro dịch bệnh.
Thực trạng về bệnh PDD ở tôm
Trong những năm gần đây, ngành nuôi tôm thẻ chân trắng liên tục đối mặt với nhiều dịch bệnh mới nổi bên cạnh các bệnh quen thuộc như đốm trắng (WSSV), hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND) hay EHP. Một trong những hiện tượng đang thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn là bệnh tôm nhợt thân (Pale Shrimp Disease), được ghi nhận trên các vùng nuôi tôm độ mặn thấp tại Thái Lan.
Tôm mắc bệnh thường có cơ thể nhợt màu, giảm sắc tố toàn thân hoặc xuất hiện hiện tượng trắng cơ. Một số trường hợp còn ghi nhận gan tụy nhạt màu, ruột rỗng, tăng trưởng chậm và tỷ lệ chết tăng dần theo thời gian. Bệnh thường xuất hiện sau khoảng 50–60 ngày nuôi và có thể gây thiệt hại đáng kể nếu không được phát hiện sớm.
Tác nhân gây bệnh PDD ở tôm
Theo nghiên cứu được công bố trên Aquaculture Reports, các nhà khoa học tại Thái Lan đã xác định vi khuẩn Photobacterium damselae subsp. damselae (PDD) là tác nhân gây bệnh tôm nhợt thân trên tôm thẻ chân trắng nuôi trong điều kiện độ mặn thấp. Nghiên cứu được thực hiện tại các ao nuôi ở tỉnh Surat Thani, nơi độ mặn dao động khoảng 5–10‰ và ghi nhận sự xuất hiện của bệnh, trong khi các khu vực nuôi có độ mặn cao hơn không ghi nhận hiện tượng tương tự.
Để làm rõ nguyên nhân, nhóm nghiên cứu đã tiến hành xét nghiệm và loại trừ hàng loạt tác nhân gây bệnh phổ biến trên tôm như virus đốm trắng (WSSV), virus hoại tử cơ truyền nhiễm (IMNV), virus đầu vàng (YHV), DIV1 và Vibrio parahaemolyticus gây bệnh hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND). Kết quả đều cho phản ứng âm tính, cho thấy hội chứng tôm nhợt thân trong nghiên cứu này không thuộc nhóm bệnh thường được giám sát trong ngành tôm, đồng thời làm nổi bật vai trò của vi khuẩn PDD như một tác nhân gây bệnh mới cần được quan tâm.
Một trong những điểm đáng chú ý của nghiên cứu là mối liên hệ giữa bệnh tôm nhợt thân và môi trường nuôi độ mặn thấp. Một số nghiên cứu sinh học phân tử cho thấy trong điều kiện độ mặn thấp, PDD có thể kích hoạt các gen liên quan đến độc lực, bao gồm:
- Độc tố gây tổn thương tế bào.
- Hệ tiết protein gây bệnh.
- Cơ chế thu nhận sắt phục vụ quá trình phát triển của vi khuẩn.
Điều này không đồng nghĩa độ mặn thấp trực tiếp gây bệnh, nhưng có thể tạo điều kiện để vi khuẩn biểu hiện độc lực mạnh hơn hoặc làm tôm dễ bị tổn thương hơn trước tác nhân gây bệnh.
Cơ chế gây bệnh PDD ở tôm là gì?
Các thử nghiệm cho thấy tôm khỏe có thể xuất hiện triệu chứng nhợt thân khi ăn mô của tôm bệnh. Trong khi đó, hình thức nuôi chung nhưng chỉ lưu thông nước lại không gây bệnh rõ rệt. Điều này cho thấy đường lây truyền quan trọng của PDD có thể liên quan đến đường tiêu hóa, thông qua việc tôm ăn xác tôm chết, mô bệnh hoặc các vật chất hữu cơ nhiễm mầm bệnh.
Đây là một phát hiện đáng chú ý bởi tôm có tập tính ăn xác và tận dụng nguồn hữu cơ trong ao. Nếu tôm chết không được loại bỏ kịp thời, mầm bệnh có thể tiếp tục lan truyền trong quần thể nuôi.
Xem thêm: Mầm bệnh cơ hội là gì? Sự khác biệt đối với mầm bệnh bắt buộc
Biểu hiện tôm mắc PDD
Khi thử thách tôm khỏe bằng chủng vi khuẩn Photobacterium damselae subsp.damselae (PDD) phân lập từ các ao bệnh, các nhà nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ chết cao cùng biểu hiện nhợt thân tương tự như ngoài thực tế.
Kết quả phân tích mô bệnh học cho thấy vi khuẩn gây tổn thương trên nhiều cơ quan quan trọng của tôm. Tại gan tụy, các nhà khoa học ghi nhận hiện tượng teo ống gan tụy, hoại tử mô và xuất hiện các ổ viêm. Ở cơ, tôm xuất hiện tình trạng hoại tử cơ, trắng cơ và thâm nhiễm tế bào máu. Bên cạnh đó, cơ quan lymphoid xuất hiện các thể spheroid, phản ánh phản ứng miễn dịch của cơ thể trước sự xâm nhập của vi khuẩn.
Những tổn thương này được xem là nguyên nhân dẫn đến hiện tượng cơ thể tôm nhợt màu, giảm sắc tố, suy giảm sức khỏe và làm tăng nguy cơ tử vong trong quá trình nuôi.
Bà con cần lưu ý gì khi xuất hiện tôm nhợt thân?
Khi phát hiện tôm có dấu hiệu nhợt màu, trắng cơ hoặc giảm sắc tố bất thường, người nuôi không nên vội kết luận nguyên nhân do dinh dưỡng hay stress môi trường. Thay vào đó, cần:
- Theo dõi tỷ lệ tôm xuất hiện triệu chứng trong ao.
- Kiểm tra gan tụy, đường ruột và khả năng bắt mồi.
- Theo dõi các chỉ tiêu môi trường như pH, độ kiềm, oxy hòa tan và khí độc.
- Thu mẫu xét nghiệm khi tỷ lệ bệnh tăng bất thường.
- Loại bỏ nhanh tôm chết và tôm yếu.
- Hạn chế tích tụ chất hữu cơ đáy ao.
- Tăng cường an toàn sinh học và quản lý nguồn nước.
Hiện chưa có bằng chứng cho thấy bệnh tôm nhợt thân do PDD đang bùng phát tại Việt Nam. Tuy nhiên, phát hiện từ Thái Lan là lời cảnh báo đáng lưu ý đối với các vùng nuôi thâm canh, siêu thâm canh hoặc khu vực có độ mặn biến động. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mưa lớn bất thường và xu hướng mở rộng nuôi tôm ở vùng nước lợ thấp ngày càng phổ biến, nguy cơ xuất hiện các bệnh mới nổi hoàn toàn có thể xảy ra.
Quan trọng hơn, nghiên cứu này cho thấy không phải mọi rủi ro dịch bệnh đều đến từ những tác nhân đã quen thuộc. Các vi khuẩn cơ hội trong môi trường cũng có thể trở thành nguyên nhân gây thiệt hại lớn khi điều kiện nuôi thay đổi theo hướng thuận lợi cho chúng phát triển. Điều này cũng đồng thời nhấn mạnh vai trò của quản lý môi trường, an toàn sinh học và giám sát dịch bệnh chủ động trong các mô hình nuôi hiện đại.
>>>Xem thêm: Làm sao để gan tụy tôm đậm màu, khỏe?
